Waarden in sport

Als sporters, met name topsporters, wordt gevraagd hoe zij willen worden herinnerd, dan zullen zij een antwoord geven in de trant van: “Als een sporter die alle belangrijke prijzen heeft gewonnen, en liefst meerdere keren op het hoogste niveau!”

Een begrijpelijk antwoord; wie wil dat niet?

Probleem is dat sportwedstrijden, sporttoernooien en sportcompetities vaak maar één winnaar opleveren. De meeste sporters, inclusief topsporters, zullen in hun sportloopbaan dan ook vaker verliezen dan winnen. Daarbij komt dat je zeer beperkte controle hebt over uitkomsten als prijzen, winnen en kampioen worden; ook jouw tegenstanders bepalen namelijk deze uitkomsten. Hoe ervaar je dit en hoe ga je daarmee om? Hoe kun je toch je plezier behouden bij ‘’verlies’’ en tegenslag? Waar doe je het voor? Wat voor zin heeft het? Waarom sport je?

Deze zingevingsvragen refereren aan de waarden van iedere sporter. Waarden verklaren waarom we de dingen doen die wij doen, of misschien wel (niet) zouden moeten doen.

Winnen, de beste zijn, Prijzen pakken  en kampioen worden zijn doelen, iets wat je kunt bereiken. Waarden daarentegen kun je niet bereiken. Waarden geven enkel richting aan je denken, voelen en handelen.

Waarde functioneren als bakens om je richting te bepalen. Vaak zijn waarden vooral nuttig onder barre omstandigheden, wanneer je uit koers dreigt te geraken of wanneer je je afvraagt waar je mee bezig bent (als je een marathon niet voor aanloopt, in een hockeywedstrijd met 4-0 achterstaat, of traint in de regen, bij kou, of wanneer het slecht zicht is).

Als de stress en ongemak, vaak bij prestatiedruk, toenemen, kunnen je waarden je helpen om toegewijd te blijven handelen. Dat betekent niet dat koersen op waarden goed voelt. Toegewijde actie ook wel committed action betekent dat je handelt in overeenstemming met je waarden, ook als je onzeker of gefrustreerd bent, niet lekker op pijn voelt, de omstandigheden belabberd tot slecht zijn, of de vooruitzichten ongunstig. Waarden maken je sportbeleving daarom niet alleen rijker, intenser en betekenisvoller; ook versterken ze je mentale weerbaarheid, veerkracht en flexibiliteit!

Sommige sporters weten precies wat hun kernwaarden zijn, maar lang niet iedereen vindt het gemakkelijk om hun waarden onder woorden te brengen, laat staan op hun huid vast te leggen (iets wat ik zelf bijvoorbeeld heb gedaan. Een reden is dat sporters (en mensen in het algemeen) zich niet altijd bewust zijn van hun belangrijkste waarden. Daarom gebruiken sportpsychologen specifieke oefeningen om de sporter of coach daarbij te helpen.

Een andere manier om waarden boven water te halen is het stellen van vragen als: Zijn er in het verleden/heden/toekomst specifieke ervaringen, omstandigheden, personen die van grote invloed zijn op je beleving van je sport? Waar geniet je in je sport het meest van? Waar denk je veel aan, wat houd je het meest bezig in je sport?

Of je kunt vragen naar een specifieke sportsituatie waar de sporter niet blij was met de wijze waarop hij/zij dacht of handelde. Waarom voelde dat zo? Hoe had je het dan wel willen doen? Waarom?

Als je, bijvoorbeeld, tegen het eind van een wedstrijd op achterstand komt, dan is het logisch dat je baalt, gefrustreerd bent, of misschien wel enigszins in paniek raakt. Wat nu? Een reactie kan zijn dat je opgeeft, afhaakt en het plezier in de sport verliest. Of dat je als een kip zonder kop extra je best gaat doen, te snel de bal op het doel schiet zonder resultaat, of te hard de duels aangaat en overtredingen begaat. Sporters reageren soms zo omdat het een korte termijn beloning oplevert. Je vermijdt de onprettige situatie door op te geven (geen onzekerheid meer) of door als een-kip-zonder-kop tot het uiterste te gaan (“Ik heb alles gegeven”). Maar strookt dit gedrag met jouw kernwaarden onverstoorbaarheid, wijsheid en lef? Hoe wil je als sporter zijn in zo’n situatie? Hoe vergroot je de kans dat je met tevredenheid en trots terugkijkt op jouw handelen onder de betreffende omstandigheden, en daarmee de kans op het best haalbare resultaat?

In het algemeen zijn waarden stabiel over de tijd, maar kunnen ook worden aangepast en veranderd. Tijdens een blessureperiode, of in de latere fase van een loopbaan, bijvoorbeeld, zal een sporter de waarden gezondheid en vitaliteit (nog) belangrijker gaan vinden. Ook zijn waarden veelal van toepassing onder alle omstandigheden; het zijn dus geen tactische concepten of strategieën die gelden voor een specifieke situatie, context of tegenstander. Een tactisch plan of strategie kan overigens wel een specifieke uitwerking of concretisering zijn van bepaalde waardenl

Als je in zwaar weer verkeert, dan is het de kunst om je negatieve gedachten en gevoelens te neutraliseren door ze te laten zijn voor wat ze zijn. Waarden helpen je daarbij. Wanneer het spannend wordt en de onzekerheid kan toeslaan, blijf je op koers door toegewijd gedrag te vertonen dat past bij jouw waarden, committed action. Dat betekent, bijvoorbeeld, dat je vasthoudt aan je voorgenomen tactiek, je taken niet verwaarloost en verstandig blijft handelen met maximale inzet. Ongeacht de uitslag stemt dat tot tevredenheid, wat goed is voor je plezier, motivatie en prestaties op de langere termijn.